Zientzia-fikzioa ez da euskal eleberrigintzaren puntu indartsuenetakoa idazten duen honen aburu xumean. Egia esan gazteleraz nahikotxo idazten bada ere ingelesa dugu nagusi genero honetan. Esan beharra dago gaztetxoei zuzendurik dagoela eta hala zenbait pasarte filosofiko edo behintzat erreflexibo dituela.

Kritikari nolabaiteko koherentzia ematearren lehenik eta behin liburuaren argaltasuna aipatuko nuke. Liburua txikia da fisikoki, orritan motzegia eta istorioan ere. Zientzia fikzioa bada ere sinesgarritasuna falta zaio alde guztietatik, nobelak aipatzen dituen lotura logiko horiek. Alegia, hain azkar garatzen da istorioa non ez den dena ondo lotzeko aukerarik ematen eta narratzaileak ere ez du hori errazten.

Egunetik goizera gertatzen dira gauzak, bat-batean aberasten da, L-doparen eraginak ere azkar nabaritzen ditu, ikerkuntzak "aurrera" azkar egiten du ere, etab. Azkarregi garatzen da, deskribapenak oso xumeak dira edo ez daude, Bernarten ahotsak ordezkatzen ditu.

Elkarrizketek naturaltasuna eta fluidotasuna dute faltan. Gehiegi erabiltzen ditu gainera, mementu batzuetan absurdoraino iristen delarik, bereziki Bernart eta Maren arteko eleketetan. Minbizia ""sendatzeko"" lekuz kanpo dauden ideiak edo proposamenak jorratzea gauza bat da eta Aristotele, Epikuro edo Graves nahastea beste bat. Neure ustetan lotura gehiegirik ez dutenak, nekagarri izatera ere iristen dira antzinako klasikoetara egiten dituen aipamen guzti horiek. Eta hori oso gustoko dudala kultura klasikoa baina nire aburuz lekuz kanpo dago.

Bestalde "topikoak" ere ez daude ondo landuta, beno, ez nuke esango topikoak direnik apaiza eta zientzilaria; mutil laguna ohia eta bikotekidea; eta antzekoak nahastea baina era nahiko trakets batean egiten duela uste dut. Hau da, zuzenegia da autorea, baita nobelak duen egiazko korapiloarekin: protagonistak neskalaguna sendatzeko ikerkuntzan buru belarri egon edo bere azken hilabeteak berarekin igarotzea arteko aukeraketa. Azalpen gehiegi ematen ditu horren inguruan egoera deskribatzera laburtu beharrean, argi dago konfliktua hori dela, zer dela eta errepikatzen du hainbeste?

Nik uste nahiko argi gelditu dela ez dudala oso gustoko izan, laburra, sinesgarritasun gutxikoa, naturaltasun gabekoa eta azkarregia. Eta hobe bukaeraz mintzatzen ez baldin banaiz...hobe...

Azken honek (Cesar Borgiak) Euskal Herriarekin izandako lotura gainetik bakarrik aipatzen bada ere nobelaz haratago ikertzea bereziki interesgarri izan daiteke. Cesar Borgia, Alejandro VII.ren seme, Albreteko Carlotarekin ezkondu zen, geure Albreteko Joanes III.ren arreba zena. Hortxe geldi zitekeen Borgia eta Albretekoen arteko lotura Italian asasinatu izan balute bere aitarekin egin zuten bezalaxe.

Baina Alejandro VII. hiltzean (edo pozointzean esan beharko) Pio III.ak hartu zuen solio pontifizioa eta Cesar gartzeleratzeko agindua eman zuen. Bere aitak eta berak egin zituztenak kontuan harturik ez zen beste bestelakorik espero. Baina Pio III.ak ez zuen agintaldi oso luzea eduki eta 23 egunen ostean hil egin zen Giuliano della Rovere (Julio II.) izendatu zutelarik Aita Santu berria.

Kardinal zenetik Julio II. Borgia leinuko etsai nagusia izan zen eta Gaztelako erreinura bidali zuen Romañako Dukea, Espainiako Erregeek epai zezaten. Eta honelaxe nahastuko da italiako familia odoltsu eta boteretsuenaren oinordekoa nafar erreinua eta euskal lurrak astindu eta bitan banatuko zituen Jauntxoen Gudetan eta Nafarroako Gerra Zibilean. 

Cesarrek ihes egitea lortu zuen eta Medina del Campora zuzendu zen merkatari bailitzan, Santanderrera iristean euskaldun batzuekin batera nafarroara abiatzen da, babes bila. Eguraldia dela eta Castro Urdialeseraino iristen da soilik. Mando batzuk alokatu behar izaten zituen Bermeo, Bergara eta Azpirozetik igaro eta azkenean Iruñeara iristeko, non Albreteko Joannes Nafarroako erregearen babespean geldituko den.

Gutxitan hartuko genuke 160 orriko liburutxu bat liburutegian, laburregia dirudi nobela on bat izateko, nobela izanez gero noski, ipuinak badira, nahikoak eta soberan izan daitezke orri horiek. Asegabe utzi nau hala ere Joxemari Urteagak, ipuin gehiago nahiko nituzke eta hala ere bikain daude antolaturik aste bakar batean lasai asko irakurtzeko, bat egun bakoitzeko berak argitzen duen bezalaxe.

Gazteei zuzendurik egongo den arren (ziurrenik), edozeinek irakurtzekoak dira Hilpuinak. Javier Rojok dioen bezalaxe irakurle eskarmentatuak ez du hiltzailea zein izan den argitzeko arazorik izango, batzuetan amaierara iritsi aurretik oso garbi ikus baitaiteke, baina hutsune horiek (elipseak) narrazioa era berean interesgarri egiten dutela ezin ukatu. 

Literatur beltzeko topikoz beterik dago, mafia, maiordomo edo zerbitzaria, etab. eta hala ere ez da nekagarri suertatzen, bere deskribapenak freskoak dira baina baita erreflexiboak. Hirugarren pertsonan idatzirik dago ohikoa den legez, narratzaile orojakilea erabiliz ipuin guztietan. Eta kokapenei buruz eskertzekoa azkenean Euskal Herrian kokaturik ez dagoen liburu bat esku artean izatea.

Salbuespenak salbuespen Abatzizketan gertaturiko hilketa batek ezingo du Londres edo New Yorkeko batekin lehiatu, irudimen kolektiboan eta literarioan eleberri beltzak bere kokapen bereziak eta berezkoa baititu. Euskal literaturan eskertzekoak izaten dira beraz ihesaldi hauek eta hori eleberri beltza lantzen duten egile gutxi ez ditugula kokapen oso anitzak erabili izan dituztenak. Baina Urteagak ez du kokapen bakarra hartzen, Andaluzia, Sizilia, Frantzia, Estatu Batuak, etab. darabiltza, eta tartean Euskal Herria.

Hemen uztea hobe, azkenean hilpuinei barrenak aterako baitizkiet eta ez dituzuelako irakurri nahiko. Amaitzeko Ordaina zor nizun eta Diamantezko miraria idatzi dituela aipatu, nik behintzat ahal bezain pronto eskuratzen saiatuko naiz. 

Nobela bakoitzak irakaspen bat gorde ohi du, Mario Puzo-ren kasuan lehen orriak irakurtzearekin nahikoa da zein den ondorioztatzeko: liburu on bat idatzi izanak ez du esan nahi besteak onak izango direnik. Badakit hildakoez gaitz hitz egitea txarto dagoela, baina neure burua zuritzearren esan beharra daukat ez nuela hain eleberri kaskarra espero El Padrinoren egiletik.

Lehen bost orriek ia atzera bota ninduten, ez deskribapen, metafora edo adjektiborik, oso narratiboa, gehiegi. Gaztetxoentzat idatzi balu uler nezakeen baina eleberri historikoa dugu hau, sexu eszenez betea (literatur kalitate gutxikoak, dena esan beharra dago) eta aditzak bakarrik gidatzen duena.

Irakurtzen zoazen neurrian merkatura iritsi ahal izatearen kausa gero eta argiago geratzen da, istoria ona da, ziurrenik, oso ona. Hori bakarrik nabarmendu daiteke nobela osoan eta ezin meritua Puzori atxikitu, oraingoan ez. Esan beharra dago trama onak izatea liburua zakarrontzira ez botatzeko argumentu sendoa den arren bere aurka ere egiten duela. Hau da, liburuak gertakari gehiegi hartzen ditu bere baitan, asko oso azaletik bi edo hiru lerro hartzen dituztenak.

Ezin esan erritmoa bizia denik, baina bai gauza asko atzean uzten dituela dena kontatu nahiean. Autoreak bi aukera zituen, laburtu edo beste eleberri bat idatzi, eta kontuan izanik nobela bukatu gabe hil zela, laburtzea edo pasarte horiek ez agertzea zen ziurrenik zuzenena. Eleberri historikoak idazten dituen beste edozeinek (adib. Christian Jacq-ek) trilogia bat egingo zuen gutxienez, Alejandro Aita Santutik hasita eta bere semean bukaturik (ego agian hilobetaraino heda zitekeen, eleberrian agertzen ez diren arren).

Azken finean 400 orriak labur gelditzen dira ezbairik gabe "La primera gran familia del crimen"-aren kondaira guztirako. Hala ere azpi izenburua ez da batere aproposa, "El padrino"ren itxura izango duela pentsarazten baitu, eta irakurri ez duenarentzat aurreratu daiteke ez duela antzik. Eszenek ez dute inolako dramatismorik, deskribapenak oso xumeak dira eta mafiak duen xarma (edo agian morbo esan beharko genuke) ez da inondik ageri.

Gauza bakar bat dute komunean (idazleaz gain, noski) familia. Badirudi Alejandro VII zenaren obsesio nagusia familia babestu eta ondo kokatzea izan zela, nobela osoan zehar horrek bultzatzen omen zuelako apezpikuak, nobleak eta bestelakoak hil, extorsionatu eta torturatzera. Beno, horrek eta Italiaren batasuna lortzea, edota Aita Santuen lurraldeena (Estados Pontificios deiturikoak).

Merkatua eleberriek betetzen duten arren noizean behin liburu interesgarriren bat aurki daiteke best-sellerren zerrendetan zorionez. Eta esan beharra dago nobelekin gertatzen ez den bezala, orokorrean kalitatedun apostuak izan ohi direla, askotan hego-ameriketako literaturaren seme-alabak.

Urte batzuk dituzuenentzat Eduardo Galeano ez dago zertan aurkeztu behar, hala ere uruguaitarra eta kazetaria dela esango dugu, eta bere leit motiv-etako bat latinoamerika bere amnesiatik esnaraztea izan da. Eta hori liburuan ongi nabari zaio, azpi izenburuak adierazten duen bezalaxe historia unibertsalago bat jasotzen duen arren liburuak. 

Historia kanonikoaz gain dagoen kondaira hori jasotzen du Galeanok, alegia, errege eta erreginen ezkontza eta gudaz haratago dagoen historia. Ezin esan gizarte-historia edo historia sozial bat egin nahi izan duenik, baina ezin ukatu ikuspuntu gizatiar bat eman diola batzuetan hain hotz diruditen gertakariei. 

Zer esan nahi dugu "esklabutzaren abolizioa"rekin? testu-liburu guztietan agertuko den esaldia da, baina nola gertatu zen? zeintzuk izan ziren bere protagonistak? lehenago norbait saiatu al zen? ziurrenik historiari bere glamuour-a kentzen dion liburua da, askatzaileen arrazakeria erakusten du, filosofo ilustratu eta iraultzaileen (eta berdintasunzale) misoginia, demokraziaren tranpak historian zehar, etab.

Alegia inork esan ez digun aurpegi ezkutu (edo ahaztu) hori, pertsona anonimoz betea dagoena kontatzen digu liburuak. Historia gorroto izanez gero gustoko izango duzun liburua, eta historiaren zale bazara testu liburuak berridatzi egin beharko liratekeela pentsatsera eramango zaituen liburua. 

Edonola ere, gutxitan dugu euskaldunok geure gabezi eta konplexuez barre egiteko aukera. Bai, barre onak bota nituen liburua irakurtzerakoan eta ez irribarreren bat noizean behin. Euskaldunok nahiko genukeen eta ez dugun aberri horren paradoxa dugu, baina paradoxa berezi, Alaskako unibertsitate batean irakatsia eta azkenik agerian gelditzen dena azken ataletan.

Ziurrenik horrek uzten digu zapore garratz hori kritikoren batek aipatu duen bezalaxe, baina amaiera ez dago hor, geure protagonistak azkenean esperientzia errepikatzea erabakitzen baitu. Modu asko izango dira azken hau interpretatzeko, egia esan, liburu guztia era oso alegorikoetan interpretatu baitaiteke, baina ezin ukatu era berean askok izandako sentipenak jasotzen dituenik. 

Eleberri hasieran euskal herritik joatera ""bultzatzen"" duen arrazoietako bat ETAren treguaren apurtzea da eta ezin ahaztu mementu horietan eta ondorengo hilabeteetan hainbat idazlek eta intelektualek izan zuten erreazkioa: nekea eta gaitzustea (desafección). Noski, eleberria hortaz trufatzen da era batera edo bestera, geure irakasleak ez baitu inolako meatxurik jaso, baina hala ere ihes egitea behar du.

Laburbilduz, motza, umore finez betea, azkarra eta amaiera garratzekoa. Oso gomendagarria.

Esan beharra dut eleberrietan oso gustu "zehatzak" (edo mugatuak) ditudala.  Detektibe nobela ez bada, genero beltzekoa izan behar du, edota historikoa (edo historian tartean duen thriller-en bat), eta bestela futurista, zientzia fikziokoa edo fantasiazkoa. Alegia, gaur egunean oinarrituriko eleberri melodramatiko edo hipersentiberak (edo hipererreflexiboak, non idazlearen ahotsa da istoria baino nabariagoa) ez zaizkit batere gustatzen, salbuespenak salbuespen.

Gustu hauek izatea gaztelaniazkoa nobelekin ez dakar inolako arazorik, baina euskal eleberrigintza zein egoeratan dagoen ikusirik arazo larria da. Beraz noizean behin (eta nik nahiko nukeena baino gehiagotan) idazlearen izenean edo izenburuan soilik oinarriturik liburutegian dagoen euskarazko lehen eleberria hartzen dut (batzuetan euskarazko eleberriak bilatzea ezinezkoa bada ere berezko atalik ez baitute, ikus Donostia).

Iban Zalduaren kasuan...ez dakit zergatik hartu nuen, agian motza zirudielako? gaztelaniaz ez bezala, euskaraz laburrak izatea nahiago dut, dezepzioa gero eta lehenago izan, hobe. "Euskaldun guztion aberria" ordea ireki eta lehen bi orriak irakurri ondoren gustukoa izango nuela jakin.

[Oharra, ez, ez da Obabakoak bezalako euskal literaturak dituen harribitxi horietakoa]

Euskal literatura, filologian, galduriko unibertsitate batera doan irakaslea eta...euskal literaturaren historia (eta euskal herrikoa ere) ditu mintzagai, ezin gehiago eskatu, azkenean euskal literaturaren kondaira jorratzen zuen eleberri irakurgarri bat! ez dut honekin Itxaro Bordaren Jalgi hadi plazara kritikatu nahi, ez dut bukatzea lortu, baina ez da goiz bakar batean irakurtzeko eleberria. Hala ere eskertzekoa da sarean edozein mementutan irakurtzeko eskuragarri izatea. Oso eskertzekoa, espero beste idazle batzuek bere bidea jarraitzea. 

Eta kritikekin ados nagoen arren, alegia, nolabaiteko parodia egin nahi duela euskal gizarteaz, ezin aldera dezaket Zalduak lortutakoarekin. Egia esan, irakurri eta ordu erdira Volgako Batelarien blog-ean irakurritako Euskal Letrak behin betiko erreformatzeko izeneko sarrera etorri zitzaidan burura. Ez dakit inspirazio iturri erabili zuen protagonistak bere eskoletan egiten duen euskal literaturaren berridazterako, post-a 2007koa da eta Iban Zalduaren nobela 2008ko bukaera aldera aurkeztu zen. Posible balitz ere, ez dut gogoratzen blog-ean agertzen diren ideietakorik zuzenean identifikatu nuenik eleberria irakurtzerakoan.